> Hungaro #2

Goulash Communism

*La Hongrie a fait partie pendant quarante ans du bloc communiste. On avait coutume de l’appeler "la baraque la plus gaie" des pays de l’Est, car on y vivait mieux que chez les voisins frères socialistes. Certains diront que c’est l’arbre qui cachait la forêt, maintenant que les stigmates de quarante ans de dictature apparaissent au grand jour. Un arbre cependant bien tortueux, dont les ramifications se sont étendues sur des kilomètres de pellicule, un arbre qui a autorisé un grand nombre de films à voir le jour, engagés, souvent de manière détournée, et dénonçant le régime. Cela n’a pas empêché la terreur silencieuse, propre au sentiment de culpabilité instauré par le pouvoir, par la pratique de la délation, de l’intimidation, de s’immiscer dans l’esprit des citoyens, y compris les cinéastes. Mais le paradoxe, l’ambiguïté, engendre souvent un complexe riche en aspérité, un relief qui permet une lecture transversale de la réalité, comme une coupe dans la matière du présent passée au microscope.
Revenons à cet arbre et à ses origines. Il a germé, d’abord dans le caractère des Magyars, improbable îlot de peuplades finno-ougriennes, au milieu de pays slaves. Le soulèvement populaire d’octobre 1956 a été son terreau. De là naquit la duplicité car le dirigeant, János Kádár, pour prendre le pouvoir, a trahi ses frères de lutte et mis à mort celui qui aurait dû être à sa place selon les voeux du peuple. En Hongrie, aucun média, aucun intellectuel, historien, politicien... n’a su le dire pendant 40 ans... et ainsi János Kádár, du tréfonds de sa culpabilité, a créé le "communisme goulasch" à l’aigre-doux.
L’histoire du cinéma hongrois des années 60 aux années 80, ne peut pas se raconter sans effleurer ce contexte. Nous avons choisi, pour ce deuxième module Hungaro, et toujours en complicité avec l’Institut culturel hongrois de Bruxelles, quelques films qui touchent de près ou de loin cette histoire. Des documentaires produits par le Béla Balázs Studio (voir notre programme #101 qui présente cette coopérative de cinéastes), des fictions avec le premier film de Béla Tarr et deux oeuvres inédites en Belgique du grand Miklós Jancsó, ainsi que de véritables et surprenants films de formation de la police secrète... De quoi se mettre en appétit pour qui veut voir ce que le rideau de fer nous a caché.*


Le nid familial Csaladi fészek

Alors que son mari, Laci, est au service militaire, Irén vit avec sa fille dans l’appartement exigu de ses beaux-parents. Essuyant chaque jour les remontrances d’un père de famille excédé, elle rêve de posséder son propre chez-soi. A 22 ans, Béla Tarr signe son premier long métrage. Tourné en quatre jours et produit par le Béla Balázs Studio, ce film brut amène les dysfonctionnements d’un régime au coeur d’une tragédie familiale. Nous sommes en pleine crise du logement, et l’espoir pour Irén d’obtenir un logis s’amenuise chaque jour en même temps que son couple se détériore : impossible pour les deux amants de s’épanouir dans la condition sociale qui est la leur. Une fiction qui pourrait passer pour un documentaire, tant le réalisme du quotidien y est cru. Un film "éclaireur" aussi, lucide et humain, qui permet de remonter les maillons de la chaîne de l’oeuvre de Béla Tarr et d’y trouver dans sa forme la plus épurée, l’engagement initial du cinéaste.

03.04 > 20:00 + 12.04 > 22:00
Total Minds

+ Le coureur de fond [Hosszú futásodra mindig számíthatunk]

Gyula Gazdag, 1968, HU, 35mm, vo st fr, 13'

Tout le village de Kenderes l’attend pour l’inauguration du bistrot qui malheureusement ne portera pas son nom : une loi interdit de donner le nom d’une personne encore vivante à un bar. Lui a trouvé la cérémonie plutôt ennuyeuse... "Lui" étant le marathonien Gyurka Schirilla. Budapest-Moscou à son actif, il voulait faire quelque chose que personne n’avait réussit...

+ Archaïc Torso

Péter Dobai, 1971, HU, 35mn, vo st fr, 30'

Un documentaire des plus étranges et des plus saisissants, qui nous présente un homme. Ou plutôt cet homme se présente à nous, se livre. Le personnage qu’il tente d’incarner ne lui ressemble pas. Cet Hercule enguenillé — on ne connaîtra même pas son prénom — est "agent d’entretien dans une usine" et passe tout son temps libre à mettre en application l’idéal classique goethéen. Entre lecture de textes philosophiques et exercices physiques, le portrait grinçant d’une pensée totalitaire se profile jusqu’aux interstices de la névrose, celle qui appelle le désir de perfection. Une production signée Béla Balázs Studio, à une époque où en Hongrie, les vrais problèmes se posent par détournement, ici la dimension politique du cinéma portant ce décalage propre à la dictature.

+ L’expédition punitive [Büntetö Expedicio]

Magyar Dezsö, 1970, HU, 35mn, sans dial, , 38'

1813, un soldat autrichien est assassiné dans un petit village serbe ; pour le venger, la monarchie envoie un commando de cavalerie chargé d’exécuter le coupable. Ce film-essai explore, en injectant dans le montage des archives insolites, le terrain des mécanismes de la violence. Une métaphore de toute beauté écrite par Péter Dobay, auteur du film précédent, "Archaïc Torso".

03.04 > 22:00 + 13.04 > 20:00
Le coureur de fond Hosszú futásodra mindig számíthatunk

Tout le village de Kenderes l’attend pour l’inauguration du bistrot qui malheureusement ne portera pas son nom : une loi interdit de donner le nom d’une personne encore vivante à un bar. Lui a trouvé la cérémonie plutôt ennuyeuse... "Lui" étant le marathonien Gyurka Schirilla. Budapest-Moscou à son actif, il voulait faire quelque chose que personne n’avait réussit...


Archaïc Torso

Un documentaire des plus étranges et des plus saisissants, qui nous présente un homme. Ou plutôt cet homme se présente à nous, se livre. Le personnage qu’il tente d’incarner ne lui ressemble pas. Cet Hercule enguenillé — on ne connaîtra même pas son prénom — est "agent d’entretien dans une usine" et passe tout son temps libre à mettre en application l’idéal classique goethéen. Entre lecture de textes philosophiques et exercices physiques, le portrait grinçant d’une pensée totalitaire se profile jusqu’aux interstices de la névrose, celle qui appelle le désir de perfection. Une production signée Béla Balázs Studio, à une époque où en Hongrie, les vrais problèmes se posent par détournement, ici la dimension politique du cinéma portant ce décalage propre à la dictature.


L’expédition punitive Büntetö Expedicio

1813, un soldat autrichien est assassiné dans un petit village serbe ; pour le venger, la monarchie envoie un commando de cavalerie chargé d’exécuter le coupable. Ce film-essai explore, en injectant dans le montage des archives insolites, le terrain des mécanismes de la violence. Une métaphore de toute beauté écrite par Péter Dobay, auteur du film précédent, "Archaïc Torso".


Ah ! Ça ira ! Fényes Szelek

1947, période stalinienne en Hongrie, un groupe de jeunes activistes débarquent dans un collège de séminaristes et tentent d’y instaurer des méthodes révolutionnaires. Mais la confrontation, sans réelle violence, aboutit à l’éclatement du groupe et les jeunes sont désavoués par les responsables du Parti. Héritier de Bergman et d’Antonioni, Jancso inaugure, avec ce premier film couleur, une nouvelle esthétique. "Ah, ça ira !" ne tient pas en place, l’image frétille sous nos yeux, les acteurs, en perpétuel mouvement, composent de véritable tableaux chorégraphiques, une énergie qui se cristallise en poème politique étonnamment original.

10.04 > 20:00 + 13.04 > 18:00
Agnus Dei Egi Barany

1919 : après la dislocation de l’empire austro-hongrois à l’issue de la première guerre mondiale, la Hongrie, amputée des deux tiers de son territoire, est plongée dans le chaos et la guerre civile. La commune hongroise, instaurée par Bela Kun, n’aura duré que quelques mois. Le film raconte les derniers soubresauts de cette révolution, où Rouges et Blancs s’affrontent dans les campagnes, sous la conduite d’un prêtre épileptique. Les deux clans se confondent, tant leur violence se ressemble.
Fresque épique et fantastique hautement symbolique, considéré comme le film le plus nationaliste de Jancso, "Agnus Dei" bouscule le spectateur et le conduit subtilement à rejoindre sa réflexion sur le fascisme et la mythologie du tyran.

10.04 > 22:00 + 12.04 > 20:00
La sélection + Top Secret

+ La sélection [Válogatás]

Gyula Gazdag, 1970, HU, 35mm, vo st fr, 41'

Quand une compagnie nationale de distribution de pétrole décide de sponsoriser un groupe de rock dans un régime communiste, comment cela se passe-t-il ? C’est ce que nous donne à voir ce documentaire insolite de Gyula Gazdag. La sélection des 95 groupes qui ont répondu à l’appel est organisée par la Ligue des Jeunesses Communistes (LJC) dont les lignes directrices sont clairement énoncées : "Il est demandé que quoi que vous portiez, vous fassiez en sorte que cela ressemble à un uniforme. (...) Nous n’aimons pas les croix hippies ! (...) Tous les membres du groupe devront rejoindre la LJC de notre entreprise. (...) Doit-on leur demander de jouer l’Internationale ? (...) Pas forcément, mais après minuit, lorsque tous le monde a bu quelques bières, ils pourraient interpréter quelques airs folkloriques. (...) Ils ne doivent pas se douter que nous les utilisons pour enrôler de nouveaux membres. Ils doivent penser que nous leur faisons une faveur..."

+ *Top Secret
Série de courts métrages et extraits, 1960-1980, H, 16mm (proj. vidéo), trad. simultanée en français*
Ne demandez pas à l’équipe du Nova comment ses agents ont pisté ces films de formation des services secrets hongrois... mais si cela vous intéresse, vous trouverez dans cette séance spéciale tout ce qu’il faut savoir pour devenir un véritable espion ! Fouiller un appartement en bonne et due forme, prendre contact avec les membres du réseau, enrôler de nouveaux agents, pister un suspect ou arrêter discrètement un impérialiste en flagrant délit, c’est ce que ces films vous enseigneront. Les musiques originales sont parfois d’une virtuosité renversante. Le comité des fêtes prévoyait-il des concerts après les projections ? Avis à tous nos agents...

11.04 > 20:00 + 13.04 > 22:00
La sélection Válogatás

Quand une compagnie nationale de distribution de pétrole décide de sponsoriser un groupe de rock dans un régime communiste, comment cela se passe-t-il ? C’est ce que nous donne à voir ce documentaire insolite de Gyula Gazdag. La sélection des 95 groupes qui ont répondu à l’appel est organisée par la Ligue des Jeunesses Communistes (LJC) dont les lignes directrices sont clairement énoncées : "Il est demandé que quoi que vous portiez, vous fassiez en sorte que cela ressemble à un uniforme. (...) Nous n’aimons pas les croix hippies ! (...) Tous les membres du groupe devront rejoindre la LJC de notre entreprise. (...) Doit-on leur demander de jouer l’Internationale ? (...) Pas forcément, mais après minuit, lorsque tous le monde a bu quelques bières, ils pourraient interpréter quelques airs folkloriques. (...) Ils ne doivent pas se douter que nous les utilisons pour enrôler de nouveaux membres. Ils doivent penser que nous leur faisons une faveur..."


Goulash Communism

*Hongarije behoorde veertig jaar tot het communistisch Oostblok. Men had de gewoonte het "het vrolijkste kot" te noemen omdat het er beter leven was dan bij de naburige socialistenbroeders. Sommige zeggen dat we door de bomen het bos niet meer zien nu de littekens van veertig jaar dictatuur ongenadig in het daglicht komen te staan. Maar het zijn vindingrijke bomen die zich vertakt hebben over kilometers pellicule, bomen die ervoor gezorgd hebben dat er een groot aantal geëngageerde films in de openbaarheid is gekomen, en die vaak op een omzichtige manier het regime aanklaagden. Dit verhinderde echter niet dat de stille terreur zijn werk deed door het schuldgevoel dat de machthebbers de bevolking aanpraatte, door de verklikkingstechnieken, de intimidatie, door een deel te worden van de geest van de burgers, ook van die van de cineasten.
Maar een paradox of ambiguïteit zorgt vaak voor een complex patroon van oneffenheden, een reliëf dat de kans biedt de realiteit in dwarsdoorsnede te lezen, als een sneetje actualiteit dat onder de microscoop gelegd wordt. Laten we terugkomen naar deze bomen en hun oorsprong. Ze zijn gekiemd, eerst in het karakter van de Magyaren, een onwaarschijnlijk Finno-Oegrisch eiland temidden van een zee van Slavisch volkeren.
De volksopstand van oktober 1956 was hun voedingsbodem. Maar op dat moment is de schijnheiligheid binnengeslopen toen de leider, János Kádár, om de macht te grijpen zijn strijdsbroeders verraadde en diegenen die volgens de wil van het volk zijn plaats hadden kunnen innemen, vermoordde. Geen enkele intellectueel, historicus, politicus en zelfs de media hebben veertig jaar lang ook maar iets kunnen zeggen....en János Kádár heeft vanuit de duistere diepten van zijn schuldgevoel het zoetzure "goulash-communisme" gecreëerd.
De geschiedenis van de Hongaarse cinema van de jaren ’60 tot de jaren ’80 kan niet verteld worden zonder deze context aan te halen. We hebben voor de tweede Hungaro-module - en nog steeds met de medeplichtigheid van het Hongaars Cultureel Instituut van Brussel - twee films uitgekozen die van dichtbij of van veraf met deze geschiedenis te maken hebben. Documentaires gemaakt door de Béla Balázs Studio (zie ons programma #101 dat dit cineastencollectief voorstelt), fictiefilms met de eerste film van Béla Tarr en twee werken die nog nooit zijn vertoond in België van de hand van de grote Miklós Jancsó. Nova heeft ook authentieke en verrassende films gevonden die gebruikt werden in het kader van opleidingen bij de geheime politie. Spek voor de bek voor wie wil zien wat het ijzeren gordijn zo lang voor ons heeft afgeschermd.*


Le nid familial Csaladi fészek

Irén woont met haar dochter in bij haar schoonouders, terwijl haar man dienst doet in het leger. In het piepkleine appartementje droomt ze van een eigen plek, want elke dag opnieuw moet ze opboksen tegen de irritante opmerkingen van de dominante schoonvader.
Béla Tarr was 22 toen hij zijn eerste langspeelfilm in vier dagen tijd inblikte voor de Béla Balázs Studio. De film transponeert de functionele stoornissen van een autoritair regime naar een familiedrama. In volle huisvestingscrisis wordt de hoop van Irén om een eigen appartement te vinden kleiner naarmate de relatie met haar man de mist ingaat. Haar liefdesleven is in de huidige sociale omstandigheden onvermijdelijk ten dode opgeschreven. Het dagelijks leven wordt hier zo overtuigend realistisch weergegeven, dat deze fictiefilm gerust voor een documentaire zou kunnen doorgaan. In al zijn scherpzinnigheid en menselijkheid werpt deze film licht op zowel het oorspronkelijk engagement van Béla Tarr, als op de cruciale schakels in zijn oeuvre.

03.04 > 20:00 + 12.04 > 22:00
Total Minds

+ Le coureur de fond [Hosszú futásodra mindig számíthatunk]

Gyula Gazdag, 1968, HU, 35mm, vo st fr, 13'

Heel het dorp Kenderes wacht op hem, voor de inhuldiging van het café dat spijtig genoeg zijn naam niet zal dragen : een wet verbiedt namelijk om een café de naam te geven van iemand die nog leeft. Hij vond de ceremonie vervelend. Hij, de marathonloper Gyurka Schirilla met Boedapest-Moskou op zijn actief, wou iets doen waar niemand tot dan toe in geslaagd was.

+ Archaic Torso

Peter Doday, 1971, HU, 35mn, vo st fr, 30'

Een documentaire van het vreemdste en aangrijpendste soort die ons een man voorstelt. Of liever, de man stelt zichzelf voor, geeft zich aan ons over. Het personage dat hij tracht te belichamen lijkt niet op hem. Deze Hercules in flarden - we kennen niet eens zijn voornaam - is "onderhoudsambtenaar in een fabriek" en brengt zijn vrije tijd door met het in praktijk te brengen van Goethe’s klassieke ideaal. Tussen het lezen van filosofische teksten en lichaamsoefeningen, profileert zich het knarsende portret van een totalitaire gedachte, grenzend aan de neurose, die roept naar het verlangen naar perfectie. Een productie van de Belà Balàzs Studio, in een tijdperk waarin het aankaarten van de echte problemen enkel via omleidingen gebeurt.

+ L’expédition punitive [Büntetö Expedicio]

Magyar Dezsö, 1970, HU, 35mn, sans dial, , 38'

1813. Een Oostenrijkse soldaat wordt vermoord in een klein Servisch dorp. Om hem te wreken stuurt de monarchie een cavaleriecommando die de opdracht krijgt de schuldige te executeren. Dit filmessay verkent, door in de montage ongebruikelijk archiefmateriaal toe te voegen, het terrein van de mechanismen van geweld. Een erg mooie metafoor, naar een scenario van Peter Dobay, auteur van de vorige film "Archaic Torso".

03.04 > 22:00 + 13.04 > 20:00
Le coureur de fond Hosszú futásodra mindig számíthatunk

Heel het dorp Kenderes wacht op hem, voor de inhuldiging van het café dat spijtig genoeg zijn naam niet zal dragen : een wet verbiedt namelijk om een café de naam te geven van iemand die nog leeft. Hij vond de ceremonie vervelend. Hij, de marathonloper Gyurka Schirilla met Boedapest-Moskou op zijn actief, wou iets doen waar niemand tot dan toe in geslaagd was.


Archaic Torso

Een documentaire van het vreemdste en aangrijpendste soort die ons een man voorstelt. Of liever, de man stelt zichzelf voor, geeft zich aan ons over. Het personage dat hij tracht te belichamen lijkt niet op hem. Deze Hercules in flarden - we kennen niet eens zijn voornaam - is "onderhoudsambtenaar in een fabriek" en brengt zijn vrije tijd door met het in praktijk te brengen van Goethe’s klassieke ideaal. Tussen het lezen van filosofische teksten en lichaamsoefeningen, profileert zich het knarsende portret van een totalitaire gedachte, grenzend aan de neurose, die roept naar het verlangen naar perfectie. Een productie van de Belà Balàzs Studio, in een tijdperk waarin het aankaarten van de echte problemen enkel via omleidingen gebeurt.


L’expédition punitive Büntetö Expedicio

1813. Een Oostenrijkse soldaat wordt vermoord in een klein Servisch dorp. Om hem te wreken stuurt de monarchie een cavaleriecommando die de opdracht krijgt de schuldige te executeren. Dit filmessay verkent, door in de montage ongebruikelijk archiefmateriaal toe te voegen, het terrein van de mechanismen van geweld. Een erg mooie metafoor, naar een scenario van Peter Dobay, auteur van de vorige film "Archaic Torso".


Ah ! Ça ira ! Fényes Szelek

Hongarije, 1947. In volle stalinistische periode tracht een groep jonge activisten de revolutionaire methodiek over te brengen in een seminarie. Maar de - overigens geweldloze - confrontatie draait uit op de ontbinding van de groep, en de leden ervan worden door de Partij op het matje geroepen.
Als waardige erfgenaam van Antonioni en Bergman, introduceert Jancso met deze eerste kleurenfilm een geheel nieuwe esthetiek. "Ah, ça ira !" blijft nooit stilstaan, de beelden lijken te trillen, de acteurs vormen in hun constante beweging haast choreografische tableaus. De zo vrijgekomen energie resulteert in een bijzonder origineel politiek gedicht.

27.03 > 22:00
Agnus Dei

1919. De eerste Wereldoorlog en de daaropvolgende verbrokkeling van het Oostenrijks-Hongaarse keizerrijk, reduceren Hongarije tot slechts één derde van zijn vroegere territorium. Het land zakt weg in chaos en burgeroorlog. De Hongaarse Commune, opgericht door Bela Kun, zal het maar enkele maanden volhouden. De film verhaalt de laatste stuiptrekkingen van een revolutie waarin Rood en Wit mekaar uitdagen in de weidse velden, aangevoerd door een epileptische priester. De twee clans zijn qua gewelddadigheid niet van mekaar te onderscheiden.
Agnus Dei is een episch en fantasierijk fresco met een hoge symbolische waarde. De film - beschouwd als de meest nationalistische van Jancso - brengt de toeschouwer in de war en dwingt hem mee na te denken over het fascisme en de mythologie van de tiran.

10.04 > 22:00 + 12.04 > 20:00
La sélection + Top Secret

+ De selectie [Válogatás]

Gyula Gazdag, 1970, HU, 35mm, vo st fr, 41'

Wanneer een nationale maatschappij voor oliedistributie beslist om een rockgroep te sponsoren in een communistisch regime, hoe verloopt dat dan ? Dat is wat deze ongebruikelijke documentaire van Gyula Gazdag laat zien. De selectie van de 95 groepen die op de oproep reageerden, werd georganiseerd door de Liga van Communistische Jongeren (LJC). De selectiecriteria werden duidelijk aangegeven : "Er wordt gevraagd dat wat jullie ook dragen, het op een of andere wijze op een uniform moet lijken / We houden niet van hippiekruisen ! / Alle leden van de groep zullen de jongerengroep (LJC) van onze onderneming moeten vervoegen. Moeten ze de internationale spelen ? / Niet noodzakelijk maar tegen middernacht, als iedereen wat gedronken zal hebben, mogen ze enkele folkloristisch wijsjes spelen. / Ze mogen niet door hebben dat we ze gebruiken om nieuwe leden te werven / ze moeten denken dat we hen een gunst verlenen...

+ *Top secret
Een serie van kortfilms en fragmenten, 1960-1980 , H, 16mm (proj. video), gelijktijdige vertaling naar het Frans*
Vraag de Novaploeg niet hoe hun agenten deze films, over de opleiding van agenten van de Hongaarse geheime diensten, op het spoor gekomen zijn. Maar als het u interesseert vindt u in deze speciale vertoning alles wat u moet weten om een echte spion te worden. Een appartement doorzoeken op een behoorlijke manier, contact opnemen met de leden van het netwerk, nieuwe agenten aantrekken, een verdachte opsporen of een op heterdaad betrapte imperialist arresteren, dit is wat deze films u zullen leren. De soundtrack is van een overdonderende virtuositeit. Voorzag het feestcomité concerten na de vertoning ? Mededeling aan alle agenten...

11.04 > 20:00 + 13.04 > 22:00
De selectie Válogatás

Wanneer een nationale maatschappij voor oliedistributie beslist om een rockgroep te sponsoren in een communistisch regime, hoe verloopt dat dan ? Dat is wat deze ongebruikelijke documentaire van Gyula Gazdag laat zien. De selectie van de 95 groepen die op de oproep reageerden, werd georganiseerd door de Liga van Communistische Jongeren (LJC). De selectiecriteria werden duidelijk aangegeven : "Er wordt gevraagd dat wat jullie ook dragen, het op een of andere wijze op een uniform moet lijken / We houden niet van hippiekruisen ! / Alle leden van de groep zullen de jongerengroep (LJC) van onze onderneming moeten vervoegen. Moeten ze de internationale spelen ? / Niet noodzakelijk maar tegen middernacht, als iedereen wat gedronken zal hebben, mogen ze enkele folkloristisch wijsjes spelen. / Ze mogen niet door hebben dat we ze gebruiken om nieuwe leden te werven / ze moeten denken dat we hen een gunst verlenen...


http://www.nova-cinema.org/spip.php?page=print&id_rubrique=1089&lang=fr