> Marselha, istòria universala

*"La grande ville, où je suis né / Appelée Marseille par les Français / Porte de l’Afrique dès l’antiquité / Elle fut construite par des immigrés / Depuis bien longtemps elle vit en paix / Dans le respect de toutes les communautés (...) Il y a des Arméniens, il y a des Algériens / Il y a des Tunisiens, il y a des Italiens / Il y a des Marocains, il y a des Comoriens / Ici se trouve rassemblé presque tout le genre humain / La cité a été bâtie grâce à ces millions de mains / Tout le monde vit sa vie et beaucoup s’y trouvent bien / La culture de ce pays qu’on appelle Occitanie / A toujours su intégrer les gens de tous les pays" — "Ma ville est malade", Massilia Sound System, 1997.

Ville maritime ouverte sur la Méditerranée, qui a été en relation avec les cinq continents et s’est retrouvée au centre de multiples convoitises, Marseille est, depuis l’ère industrielle, une grande ville d’immigration. Une identité qui n’a jamais plu à ses élites. Aujourd’hui encore, la "reconquête" de la ville est en marche. Elle vise à transformer le port en port de plaisance, à remplacer ses industries par des bureaux, ses populations populaires par des classes moyennes, ses friches urbaines par des studios de cinéma (Luc Besson, la série "Plus belle la vie", etc.),... Le dessein est clair : faire du port une "Croisette comme à Cannes", du centre-ville un centre de tourisme et d’affaires comme Saint-Tropez ou Nice. L’arrivée du TGV et le lancement d’une vaste opération immobilière appelée "Euroméditerranée" sont, actuellement, deux des principaux vecteurs de ce processus. Pourtant, ce projet s’inscrit dans la continuité d’une histoire déjà ancienne... Et universelle, car elle nous ramène à des processus qui sont à l’oeuvre dans la plupart des grandes villes du monde. Les efforts politiques entrepris pour réussir une mutation sociologique ne se passent pas d’un changement d’image de la ville et se jouent sur différents tableaux : communication, city marketing, mais aussi, bien sûr, par le biais du cinéma et de la télévision.*


Alèssi Dell’Umbria

A travers l’histoire de Marseille et de ses rapports complexes avec l’Etat français, le mépris affiché par les élites pour la sociologie de la ville est constante. De la précieuse Mademoiselle de Scudéry, qui écrivait en 1647 que "le voisinage d’Alger a rendu Marseille trop barbare" ; à Pierre Laval, annonçant pendant la Seconde Guerre mondiale son intention d’"épurer Marseille, qui en a bien besoin". De Louis XIV, qui fit tourner ses canons vers la cité "de peur que la fidèle Marseille, trop souvent en proie aux criminelles agitations de quelques-uns, ne mène à leur perte la ville ou le royaume, par une trop grande passion de la libert", au proconsul de la Convention Louis Fréron qui affirmait en 1795 : "Marseille est incurable à jamais, à moins d’une déportation de tous ses habitants et d’une transfusion d’hommes du Nord"... Aujourd’hui, le maire Jean-Claude Gaudin et son adjoint à l’urbanisme ne disent pas autre chose en déclarant : "On a besoin de gens qui créent de la richesse. Il faut nous débarasser de la moitié des habitants de la ville. Le cœur de la ville mérite autre chose".
En relatant l’évolution de sa ville, du premier millénaire à nos jours, sa relation avec l’Etat-Nation puis avec la mondialisation, Alèssi Dell’Umbria ne se fait pas seulement l’historien d’une petite ville méditerranéenne, il décrit tout aussi bien Marseille que Lyon, Shangai ou Bruxelles...

"Histoire universelle de Marseille. De l’an mil à l’an deux mille"
Alèssi Dell’Umbria, 2006, 792 pages, Editions Agone :
http://atheles.org/agone/histoireuniverselledemarseille

[ Gratis ]

25.01 > 20:00
Retour à Marseille

Pour Alèssi Dell’Umbria, "Retour à Marseille" est "sans doute le film qui sonne le plus vrai" sur Marseille. Car, à l’inverse des films récents de Robert Guédiguian par exemple, il ne cherche pas à donner une image policée d’un Marseille villageois à travers des personnages "typiques" qui semblent désormais ne plus y avoir leur place. "Peut-être que ce que les gens viennent chercher à Marseille a déjà disparu", reconnaît Guédiguian. Et c’est précisément ce qu’exprime le film de René Allio : "le moment où nombre de Marseillais se rendent compte que la désintégration de la ville est irréversible".
Parti vivre dans l’Italie de ses origines, où il a acquis une belle situation, Michel revient dans sa Marseille natale pour assister à l’enterrement de sa tante. Après vingt ans d’absence, il retrouve sa famille avec plaisir. Mais à la sortie des funérailles, son neveu lui vole sa voiture. Michel ne dit rien à la police et part à la recherche de son véhicule, dans lequel sont entreposés des documents importants et pour le moins compromettants. À travers cette enquête qui amènera Michel à redécouvrir sa ville sous un nouveau jour, "dans ce double mouvement de l’immigré, Allio a capté l’essence même de la nostalgie, ce qu’elle a de plus vrai". Avec Raf Vallone, Andréa Ferréol, Ariane Ascaride, Philippe Caubère...

[ 5 / 3,5 euro ]

25.01 > 22:00
Le rendez-vous des quais

De Marseille, où furent tournés les premiers films des frères Lumière, quelle image nous renvoie le cinéma ? Des paysages de carte postale, bien souvent... Même Marcel Pagnol, dans ses films, ignorait le monde ouvrier et préférait filmer en studio ou dans des décors artificiels (n’hésitant pas, par exemple, à reconstituer de toutes pièces un village provençal)... Le pari de Paul Carpita fut tout autre : réaliser une fiction sur la grève des dockers menée en 1953 contre la guerre d’Indochine, mais avec des acteurs non professionnels (des dockers) et en tournant dans des décors réels, malgré les interdictions. Le régime ne s’y trompa pas. Le soir de la première du film, les copies furent saisies sur ordre du préfet. Cette censure, qui ne provoqua ni réaction des milieux du cinéma, ni même du Parti communiste dont Carpita faisait partie, ne fut levée qu’en... 1989. A partir de deux copies retrouvées, dont l’une particulièrement amputée de ses éléments subversifs, "Le rendez-vous des quais" fut restauré et remonté, mais définitivement réduit de 15 minutes. Depuis, nous pouvons vérifier que ce "rendez-vous" est bien celui des amoureux et des dockers, celui de la fiction (l’amour entre Robert et Marcelle) et du documentaire (la vie quotidienne des femmes, des gosses et des dockers, la grève, la crise sociale, le conflit colonial)...

[ 5 / 3,5 euro ]

31.01 > 22:00 + 10.02 > 18:00
Le jour se lève et sur moi la nuit tombe

Marseille, la Joliette : un quartier populaire situé le long du port. Face à la mer, un nouveau monde émerge et en recouvre peu à peu un autre. Dans le langage des autorités et des promoteurs, on dit que la Joliette "possède de nombreux atouts : un positionnement stratégique entre port et centre-ville et une accessibilité remarquable". Tout en y développant la promotion d’un nouveau quartier d’affaires, Euroméditerranée s’attache "à développer un véritable quartier de services pour les salariés des bureaux et pour les nouveaux habitants". Florence Lloret, une artiste venue du théâtre, et sa caméra se font les témoins de ce lent glissement. Que vont devenir ceux qui vivent là ? Comment regardent-ils la transformation de leur quartier ? Comment évolueront-ils dans la Joliette de demain ? Et à quoi ressemblera-t-elle ? Quel est l’imaginaire de ceux qui orchestrent cette mutation ?

[ 5 / 3,5 euro ]

26.01 > 19:00
Les indésirables de la rue de la République

A Marseille, la rue de la République est une artère haussmanienne du XIXe siècle qui relie le Vieux-Port aux gares maritimes. Malheureusement pour les promoteurs de l’époque (des investisseurs étrangers entraînés par leur projet dans la faillite), les appartements n’ont jamais pu attirer la clientèle bourgeoise qu’ils visaient. C’est à cette "anomalie urbaine" qu’entendent à présent remédier les promoteurs de "Marseille-République", soutenus par les pouvoirs publics et le fonds d’investissement américain Lone Star.
Mille appartements : voilà déjà un bon contingent potentiel d’importation de Marseillais new-look, à fort pouvoir d’achat et de préférence venus du froid. Evidemment, il reste à "convaincre" les habitants de céder la place. Devant la caméra de Patrick Talliercio, ceux-ci témoignent de la manière dont ils ont été traités au moment de cette "réhabilitation" qui ressemble plus à un grand nettoyage social.

Suivi d’une discussion avec Patrick Talliercio.

[ 3,5 / 2,5 euro ]

26.01 > 21:00

*"Die grote stad, daar kom ik vandaan / De Fransen gebruiken Marseille als naam / Hier kan je sinds de Oudheid Afrika binnengaan / Immigranten bouwen hier aan hun bestaan / Met oorlog en ruzie is het gedaan / Respect voor elkaar, daar herken je ze aan (...) Er zijn Armeniërs en Tunesiërs / Er zijn Italianen, er zijn Marokkanen / Er zijn Algerijnen en Maghrebijnen / Hier zie je de hele mensheid verschijnen / Miljoenen handen bouwden huizen, wegen, treinen / Velen leven gelukkig tussen de fabrieksterreinen / En door al die culturen die Occitanië absorbeert / is er geen een die alleen staat en niet integreert" — "Mijn stad is ziek" ("Ma ville est malade"), Massilia Sound System, 1997.

Marseille, een havenstad met toegang tot de Middellandse Zee, stond in verbinding met de vijf continenten en was dan ook vaak het voorwerp van verlangen en inhaligheid. Sinds de industrialisatie is Marseille een grote immigratiestad ; een identiteit die nooit in de smaak is gevallen bij de elite. Vandaag is de "herovering" van de stad bezig ; de haven zal getransformeerd worden in een plezierhaven, de industrie wordt vervangen door kantoren, de volkse bewoners door een middenklasse en op de braakliggende terreinen zullen bioscopen verrijzen (Luc Besson, de reeks "Plus belle la vie", enz.) Het plan is duidelijk : van de haven een "Croisette zoals in Cannes" maken, en van het stadscentrum een toeristisch en zakelijk centrum zoals Saint-Tropez of Nice. De twee voornaamste pijlers van dit proces zijn de opening van de TGV-lijn en de realisatie van een ingrijpend stedelijke-ontwikkelingsplan, ’Euroméditerranée’ genoemd. Toch is dit project eigenlijk alleen maar een herhaling van de geschiedenis... Het is ook een universele geschiedenis, want het gaat om processen die in alle grote steden ter wereld aan het werk zijn. Al deze inspanningen op politiek niveau om een sociologische mutatie op gang te brengen, kunnen niet zonder een verandering in het beeld van de stad ; er wordt dan ook geen middel onbenut gelaten : communicatie, city marketing, maar natuurlijk ook films en televisie.*


Alèssi Dell’Umbria

Doorheen de geschiedenis van Marseille en haar complexe relatie met de Franse Staat is de minachting van de elite voor de sociologie van de stad een constante. Van de geaffecteerde Mademoiselle de Scudéry, die in 1647 schreef "de nabijheid van Algerije heeft Marseille te barbaars gemaakt" ; tot Pierre Laval, die tijdens de Tweede Wereldoorlog aankondigde dat hij "Marseille wel eens goed zou uitzuiveren, want ze kan het gebruiken". Van Lodewijk XIV, die zijn kanonnen op de stad richtte "uit angst dat het trouwe Marseille, te vaak ten prooi aan opruiingen van enkele misdadigers, de stad of het koninkrijk in de vernieling zal storten uit een te groot verlangen naar vrijheid", tot Louis Fréron, de proconsul van de Conventie, die in 1795 bevestigde : "Marseille is voor altijd ongeneeslijk ziek, tenzij al haar inwoners gedeporteerd worden en er een transfusie van mensen uit het Noorden komt"... Vandaag zeggen de burgemeester Jean-Claude Gaudin en zijn wethouder voor stedelijke ontwikkeling niet veel anders wanneer ze verklaren :"We hebben nood aan mensen die rijkdom creëren. We moeten ons ontdoen van de helft van de inwoners van de stad. Deze stad verdient iets anders".
Door de evolutie van de stad, van het eerste millenium tot nu, in verband te brengen met haar relatie tot de natiestaat en dan met de globalisatie, betoont Alèssi Dell’Umbria zich niet alleen chroniqueur van een klein mediterraans stadje, maar hij beschrijft net zo goed Marseille als Lyon, Shanghai of Brussel...

"Histoire universelle de Marseille. De l’an mil à l’an deux mille" (Universele geschiedenis van Marseille. Van het jaar duizend tot het jaar tweeduizend), Alèssi Dell’Umbria, 2006, 792 bladzijden, uitgeverij Agone :
http://atheles.org/agone/histoireuniverselledemarseille

[ Gratis ]

25.01 > 20:00
Retour à Marseille

Voor Alèssi Dell’Umbria is "Retour à Marseille" (Terug naar Marseille) "ongetwijfeld de film die het eerlijkst klinkt" over Marseille. Want in tegenstelling tot de recente films van Robert Guédiguian bijvoorbeeld, probeert de regisseur geen gepolijst beeld neer te zetten van Marseille als een charmant dorpje bewoond door "typische" personages die toch hun plaats niet meer vinden. "Misschien is wat mensen komen zoeken in Marseille wel verdwenen", erkent Guédiguian. En dit is precies wat de film van René Allio laat zien : "het moment waarop de inwoners van Marseille beseffen dat de desintegratie van hun stad onomkeerbaar is".
Michel, die in Italië zijn wortels was gaan zoeken en er een comfortabel leven had opgebouwd, komt terug naar zijn geboortestad Marseille om aanwezig te zijn bij de begrafenis van zijn tante. Na 20 jaar afwezigheid is hij blij zijn familie terug te zien. Maar aan het eind van de begrafenisceremonie wordt zijn auto gestolen door zijn neef. Michel zegt niets aan de politie en gaat op zoek naar zijn auto, waarin hij belangrijke en zelfs compromitterende documenten had laten liggen. Op deze zoektocht herontdekt Michel zijn stad in een nieuw licht ; "in deze dubbele beweging van een immigrant heeft Allio de essentie van de nostalgie gevangen, haar meest ware gezicht". Met Raf Vallone, Andréa Ferréol, Ariane Ascaride, Philippe Caubère...

[ 5 / 3,5 euro ]

25.01 > 22:00
Le rendez-vous des quais

Welk beeld krijgen we in films van Marseille - waar de eerste films van de gebroeders Lumière werden gedraaid ? Meestal postkaartlandschappen... Zelfs Marcel Pagnol negeerde in zijn films het arbeidersmilieu en filmde liever in de studio of in kunstmatige decors (maar hij deinsde er bijvoorbeeld niet voor terug een Provençaals dorp met alles erop en eraan te reconstrueren)... Paul Carpita stelde zich een heel andere uitdaging : een fictiefilm maken over de staking uit 1953 van dokwerkers tegen de oorlog met Indochina, maar met niet-professionele acteurs (dokwerkers) en op de echte locatie, ondanks het verbod. Maar het regime laat zich niet om de tuin leiden. De avond van de première worden de kopieën van de film in beslag genomen op bevel van het hoofd van de politie. Deze censuur, die geen enkele reactie uitlokt in het filmmilieu noch binnen de Communistische Partij waar Carpita deel van uitmaakte, werd pas opgeheven in... 1989. Op basis van twee teruggevonden kopieën, waarbij uit één alle subversieve passages waren geknipt, is "Le rendez-vous des quais" gerestaureerd en opnieuw gemonteerd, maar er ontbreken definitief 15 minuten. Sindsien kunnen we zien dat deze ’rendez-vous’ er een is tussen de geliefden en de dokwerkers ; die van de fictie (de liefde tussen Robert en Marcelle) en van de documentaire (het dagelijks leven van vrouwen, kinderen en dokwerkers, de staking, de sociale crisis, het koloniale conflict)...

[ 5 / 3,5 euro ]

31.01 > 22:00 + 10.02 > 18:00
Le jour se lève et sur moi la nuit tombe

Marseille, Joliette : een volkswijk vlak naast de haven. Hier, met zicht op zee, doemt een nieuwe wereld op, die beetje bij beetje de oude bedekt. In de woorden van de autoriteiten of de ontwikkelaars heeft Joliette "vele troeven : een strategische ligging tussen de haven en het stadscentrum en een perfecte toegankelijkheid". Tegelijkertijd met de bouw van een nieuwe zakenwijk, verbindt Euroméditerranée zich ertoe een echte dienstenwijk te ontwikkelen voor de kantoorbedienden en voor de nieuwe inwoners. Florence Lloret, een kunstenares uit de theaterwereld, en haar camera getuigen van deze langzame verschuiving. Wat moet er worden van degenen die er wonen ? Hoe kijken zij naar de transformatie van hun wijk ? Hoe zullen zij evolueren in het Joliette van morgen ? En hoe zal deze wijk er uitzien ? Wat is het droombeeld van degenen die deze verandering orchestreren ?

[ 5 / 3,5 euro ]

26.01 > 19:00
Les indésirables de la rue de la République

De rue de la République in Marseille is een verkeersader uit de 19de eeuw in Haussmann-stijl die de oude haven met de havenstations verbindt. Spijtig genoeg voor de ontwikkelaars van die tijd (buitenlandse investeerders die door hun projecten tot het faillissement gedreven werden) hebben de appartementen nooit de bourgeoisie kunnen aantrekken voor wie ze eigenlijk bedoeld waren. Het is dit "stedelijk euvel" dat de huidige ontwikkelaars van "Marseille-République" nu willen verhelpen, gefinancierd door de overheid en het Amerikaanse investeringsfonds Lone Star.
Duizend appartementen : meteen al een belangrijke potentiële bijdrage voor de invoer van Marseillanen new-look, met een forse koopkracht en indien mogelijk uit het Noorden. Uiteraard moeten de inwoners nog "overtuigd" worden om hun plaats af te staan. Voor de camera van Patrick Talliercio getuigen ze van de manier waarop ze behandeld worden tijdens deze "rehabilitatie" die meer weg heeft van een grote sociale schoonmaak.

Gevolgd door een discussie met Patrick Talliercio.

[ 3,5 / 2,5 euro ]

26.01 > 21:00
https://www.nova-cinema.org/spip.php?page=print&id_rubrique=1051&lang=fr