Er was eens... een land dat ophield te bestaan na een Fluwelen Revolutie, een klein land van twee volkeren samengebracht in een Socialistische Heilstaat, een land met een traditie in het filmen van volksverhalen, legenden en sprookjes. Eerst via animatiegrootmeesters als Jirí Trnka en Karl Zeman, daarna ook in live-action verfilmingen, bevolkten prinsessen en fantasiefiguren het grote scherm. Het Offscreen Film Festival presenteert voor haar tiende editie een uitgebreid retrospectief rond de Tsjechoslowaakse verhaaltraditie: gaande van sprookjesfilms, over surreële allegorieën, tot historische drama’s. In het kader van deze thematiek heeft het festival twee filmmakers uitgenodigd die hun films persoonlijk komen voorstellen: Juraj Herz en Jiří Barta.
Door de levendige verhaaltraditie van voormalig Tsjechoslowakije waren weinig filmgenres er zo populair als dat van de sprookjesfilm. Ondanks een vaak intrigerende dubbelzinnigheid waren ze niet zonder propagandistische subtekst. In de populairste sprookjesfilm van allemaal (“Three Nuts for Cinderella”) verkleedt Assepoester zich weleens als jongen. Ook boogschieten en paardrijden kan ze als de beste: helemaal volgens de communistische ideologie wordt ze gelijkgesteld aan haar mannelijke tegenpool. Ver van de vereenvoudigde sprookjesmoraliteit presenteert het festival ook doorwrochte, historische verhalen, met voorop het meesterwerk “Marketa Lazarova”, vaak uitgeroepen tot ’beste Tsjechoslowaakse film ooit’.
Festivalgast is de Slovaakse Juraj Herz (°1934), een tijdgenoot van Jan Švankmajer, Věra Chytilová en Miloš Forman, wiens fantasierijke filmparels aan dringende herwaardering toe zijn. Het werk waarmee hij in 1969 de geschiedenis inging, “The Cremator”, is een absoluut hoogtepunt in het canon van de Tsjechoslowaakse New Wave: een huiveringwekkende onheilsboodschap die het communistische bewind in zijn hemd zette en derhalve verdween – samen met de creatieve vrijheden die artiesten tijdens de korte Praagse Lente genoten. Om verdere censuur te omzeilen beraamde Herz een ’vlucht uit de realiteit’ met singuliere verfilmingen vol duistere sprookjesromantiek (“Beauty and the Beast”) of barok gothic melodrama (“Morgiana”) waarin hij zijn voorliefde voor het groteske de vrije loop liet en de stijlstrategieën van de avant-garde wist binnen te loodsen.
Ook te gast is Tsjechische stop-motion filmmaker Jiří Barta (°1948). Barta is werkzaam vanaf 1978 en wordt gezien als een van de belangrijkste figuren in de animatiewereld. Geïnspireerd door de esthetische traditie van uiteenlopende artiesten als Gaudí, Kafka, Poe, Fritz Lang, de Quay Brothers en Jan Švankmajer spreken zijn vroege creaties van een fantastisch gothic horror-universum, evenwel niet gespeend van een donker gevoel voor humor.
