Edito Pupils Wide Open

"Laten we een geografische metafoor gebruiken en het leven van het ik vergelijken met de Oude Wereld", schreef Aldous Huxley. "We verlaten de Oude Wereld, we steken een oceaan over en we komen terecht in de wereld van het individuele onbewuste met zijn flora en fauna van verdringingen, conflicten, traumatische herinneringen enzovoort. Als we onze reis verder zetten, bereiken we een soort van Far West waar Jungiaanse archetypen en de basisingrediënten van de menselijke mythologie leven. Voorbij dit gebied vind je een uitgestrekte Stille Oceaan. Verder nog, meegenomen op de vleugels van mescaline of lysergzuur diethylamide, komen we aan bij wat we kunnen noemen: de Antipoden van de Geest. In dit psychologisch equivalent van Australië ontdekken we het equivalent van kangoeroes, wallabies en vogelbekdieren ­ een heleboel onwaarschijnlijke dieren die desalniettemin bestaan en die we perfect kunnen observeren".

Sinds het begin der tijden reist de mens naar de antipoden van de geest op de vleugels van allerlei planten die de natuur aanreikt. Zowat alle oorspronkelijke culturen verkenden deze contreien van de geest met een mengeling van moed en angst. Met behulp van rituelen maakten ze zich vertrouwd met deze bewustzijnstoestanden, en ze haalden er voordeel uit om de sociale cohesie te bevorderen en lichaam en geest te genezen. In traditionele culturen waren er drugs noch verslaafdenŠ tot de kolonisatie en de invoering van technologische beschaving! Eén van de definities van die beschaving zou kunnen verwijzen naar het verlies van het gebruik van vervoermiddelen naar de Antipoden, het vergeten zelfs van het bestaan van deze obscure regio van het bewustzijn, en de demonisering van alles en iedereen wat er ook maar mee te maken heeft. Volgt onvermijdelijk een slingerbeweging tussen repressie van de vermetele reizigers die het verbod overtreden en de uiting van de behoefte om de dagelijkse realiteit te overstijgen. Na de hippievloedgolf en de psychedelische cultuur, haalde het repressieve exces opnieuw de bovenhand. Aan de vooravond van het derde millennium, gaat de balans langzaam weer de andere kant op, waarbij twee verschillende paden worden bewandeld. Het wetenschappelijk onderzoek naar geestverruimende substanties, aan de ene kant, verloopt langzaam en moeilijk. Bovendien vereist het welslagen ervan wellicht een culturele omwenteling waar de wereld van de wetenschap misschien nog niet rijp voor is. Het wetenschappelijke spoor is nochtans cruciaal voor het Westen, aangezien de wetenschap onze bevoorrechte manier van kennisverwerving vormt. Op het andere pad gaat het er minder strikt en heel wat chaotischer aan toe, en het wordt bewandeld door een groeiend aantal nieuwsgierigen. Dit spoor leidt naar een terugkeer naar ervaringen en rituelen, in enge of in brede zin. Raves, neo- en technosjamanisme, sjamaantoerisme naar het Amazonewoud enzovoort, tonen een onweerstaanbare aantrekkingskracht naar de antipoden van de geest, en wijzen op een behoefte die lang ontkend werd door een beschaving die in haar consumptiewedloop planten "producten" of zelfs "drugs" is gaan noemen. De herontdekking van de antipoden van de geest door de huidige dominante cultuur vormt een enorme uitdaging. Misschien wordt het tijd dat het systeem in de spiegel kijkt en schrikt van wat het zietŠ

De spiegel die wij je voorhouden is voornamelijk cinematografisch. "Pupils Wide Open" is een reeks documentaires en fictiefilms die uitgaan van drie invalshoeken (zie pagina 3). Sommigen gaan in op de wortels van de ontdekking van de "andere wereld" en verkennen traditioneel gebruik en het heropduiken hiervan heden ten dage. Andere documenten gaan over de wetenschappelijke interesse voor psychedelische ervaringen, en schetsen het onderzoek in het verleden en het heden, evenals de toepassingen ervan. Nog anderen tonen het hedonistische gebruik en de bevrijdende culturele en artistieke expressie. Dit laatste is trouwens van niet te onderschatten invloed op visuele kunst en film geweest!

Indien een blik in de spiegel je niet afschrikt, kom je pupillen dan te goed doen. Eventuele verwijding zal nauwgezet opgemeten worden na elke voorstellingŠ

Het Sjamanisme is een haast universeel menselijk fenomeen. Men vindt er zelfs sporen van terug bij stammen die gedurende meer dan 40.000 jaar van de rest van de wereld gescheiden waren. Het is dus eerder een spontaan ontstaan fenomeen dan een specifiek ontwikkelde techniek die later verspreid werd.

De Sjamaan is een lid van de stam, die meer dan de anderen begaafd is voor trance en contact met de “andere wereld” bevolkt door geesten en goden. Hij (of zij) intermedieert tussen zijn volk en de bewoners van die vreemde wereld om genezingen, voorspellingen, goede afloop van de jacht en allerlei voorspoed te bekomen. Trance wordt via geritualiseerde fysieke middelen bekomen (dans, zintuiglijke afzondering, ritme…) waarvan inname van geestesverruimende middelen het meest directe en vaakst geobserveerde blijkt te zijn.

Ondanks het zogenaamde archaïsme van dit geloofssysteem, genieten deze sjamaantechnieken een sterke belangstelling in de Westerse samenleving. Het werk van o.a. Jung over de fenomenen van het onbewuste opende hiervoor de weg. Sjamanen en andere genezers worden vaak beschouwd als traditionele psychotherapeuten die krachtigere middelen hanteren dan de puur mentale technieken in de klassieke therapieën. Laten we hopen dat het sjamaantoerisme dat zich volop in Amazonegebied ontwikkelt niet een nieuw gevaar vormt voor de groene long van deze planeet…

De tijd dat Timothy Leary en zijn volgelingen de Amerikaanse universiteit Harvard voorzagen van psilo’s (hallucinogene paddestoelen) en LSD onder het mom van wetenschappelijke vooruitgang, ligt ver van ons. Opzoekingen rond hallucinogenen was reeds ver gevorderd vanaf de jaren 50, vooral op het gebied van psychiatrische aandoeningen, psychotherapie en ontwenning. De vloedgolf van hippies en het ontsporen van Leary hebben voor serieuze paniek gezorgd bij allerlei wetgevers. Het verbod op het merendeel van de geestesverruimende middelen blokkeerde het onderzoek en bracht desinteresse van de medische wereld met zich mee. Daar komt sinds een tiental jaren voorzichtig verandering in. Opzoekingen worden verricht naar een indrukwekkende waaier aan substanties waarvan het toepassingsveld zeer groot is: psychotherapie, posttraumatische stress, obsessies, verslaving, pijnen en migraine… Hallucinogenen zijn veelbelovend voor het begrijpen van het menselijk bewustzijn. Of geesten nu echt bestaan, of de ervaring zich enkel en alleen in het hoofd van de gebruiker afspeelt, het psychedelisch fenomeen is voldoende vreemd en interpellerend opdat de wetenschap er een belangrijk studieobject van maakt.

“Dames en heren, het spel verandert. De mens staat op het punt om eindelijk dat fabuleuze elektrische netwerk te gebruiken dat zijn schedel bevat. De actuele sociale instituties zouden er beter aan doen om zich op deze verandering voor te bereiden.” (Timothy Leary & Richard Alpert, 1963).

Midden jaren 60 zijn er allerlei veranderingen op til in de Amerikaanse populaire cultuur. LSD raakt wijdverspreid en zet aan tot een tegencultuur die zeer invloedrijk en vindingrijk blijkt te zijn. Literatuur, film en muziek getuigen daarvan. De schrijvers van de “beat generatie” (Kerouac, Ginsberg, Burroughs), en daarna de hippies, promoten drugs als een middel om een nieuw bewustzijn te bereiken. In Europa experimenteerden artiesten en intellectuelen al in de 19de eeuw met allerlei drugs, voornamelijk hasj en opium, wat ze in hun oeuvre verwerkten. Antonin Artaud was gefascineerd door de Tarahumaras van Mexico, die een hallucinogeen middel, peyotl, in hun sjamaansessies gebruikten. Mescaline vergezelt de creatie van auteurs zoals Michaux (“Beelden van de visionaire wereld”) en Huxley. In het verlengde hiervan werpt een hele generatie zich euforisch op middelen die het bewustzijn beïnvloeden, en contesteren alzo de cultuur van het welslagen en de waarden van de vorige generatie. Acid wordt het verbindingssymbool van deze generatie en alles wat er uit volgt, zoals de muzikale cultuur van de jaren 70, de rockscène in het bijzonder.

We willen de risico’s van hallucinogenen vooral niet verzwijgen! Een "bad trip" zit er altijd in, en die kan soms duurzaam traumatiserend zijn en flashbacks tot gevolg hebben. Het gebeurt dat je erin blijft, dat je in een psychiatrisch ziekenhuis terechtkomt, of dat de reis eindigt in de spoedgevallendienst of in het dodenhuisje. In het geval van synthetische producten, weet je maar zelden wat er in zit. Maar deze gevolgen zijn weinig frequent, en vloeien bijna altijd voort uit ondoordacht gebruik. Het is hier dat het begrip "risico" om het hoekje komt kijken. Bergbeklimmen, bijvoorbeeld, is ook een risicovolle onderneming. Nochtans haalt niemand het in zijn hoofd dit te verbieden. Simpelweg omdat bergbeklimmen cultureel geïntegreerd is. Iedereen weet dat, om het te beoefenen, je het eerst moet leren, moet beginnen met gemakkelijke ritten, aangepaste kledij moet dragen, en je moet laten begeleiden door een ervaren hooggebergtegids. Elk jaar vallen er doden en gewonden, en nochtans heeft alpinisme niet die verfoeilijke reputatie van psychedelische reizen. Culturele integratie houdt informatie en omkadering in, en maakt zodus een adequaat risicobeheer mogelijk. Risicoloos bestaat niet, maar indien de nodige voorzorgsmaatregelen genomen worden, lijkt alpinisme een suïcidale activiteit in vergelijking met hallucinogenen!