Retro

Het huwelijk van een koppel wetenschappers loopt op de klippen. De vrouw ontwikkelt een experimentele methode om dromen op een scherm te projecteren en ontdekt op die manier dat haar man fantaseert over een stripheldin met een weelderige boezem. Om zijn geest te zuiveren, geeft ze hem een spuitje met een zelfgemaakt antidroom serum. Dit heeft echter een nogal desastreus neveneffect: de stripfiguren, inclusief tekstballonnetjes, materialiseren in de echte wereld. Superheldin Jessie wordt achtervolgd door twee schurken die haar anti-zwaartekrachthandschoenen willen bemachtigen Deze fantastische en surrealistische komedie betovert, niet in het minst omwille van de jaren zestig Pop Art design.

Machulski is auteur van verschillende populaire Poolse kaskrakers uit de jaren ’80 en ’90. Hij neemt graag genrefilms onder handen. Na zijn filmstudies aan de befaamde school van Lodz, realiseert hij de schitterende thriller "Vabank". Drie jaar later verkent hij met "Seksmisja" het sciencefiction genre waarin hij jongleert met allerlei B-film conventies. Goedkope decors, sexy babes in uitzinnige kostuums, grappige dialogen en een in het oog springende titel, lokken 10 miljoen kijkers. Deze hilarisch komedie portretteert een ondergrondse wereld waar een totalitaire, enkel uit vrouwen bestaande maatschappij een onderkomen vond na een nucleair armageddon dat de gehele mannelijke populatie uitroeide... op twee specimens na die als gevolg van een mislukt experiment in een hibernetische winterslaap verbleven. Wanneer zij ontwaken, slaat de vrouwelijke hormonenhuishouding op hol.

Jiri Barta’s film nestelt zich in de grote traditie van de Tsjechische poppenanimatie en haalt zijn inspiratie uit een bekende Duitse legende, de Rattenvanger van Hamelen. Het expressionistisch gestructureerde verhaal is een metafoor voor de zelfkant van de materialistische maatschappij. Elk personage wordt gedefinieerd door het materiaal of de textuur waaruit de marionet is vervaardigd en een muzikaal thema. De originele, kakfonische geluidsband accentueert de corrupte sfeer die in het stadje heerst. Op de verteller van de openingssequentie na, drukken alle personages zich uit in een denkbeeldige taal, wat een universele dimensie toevoegt aan het thema van ontmenselijking. Barta maakt gebruik van verschillende technieken als olieschilderkunst, marionetten en levende ratten. Het eindresultaat is een klein meesterwerkje dat groot en klein zal aanspreken.

Deze science-fiction film wordt beschouwd als de meest excentrieke en gedurfde kijkervaring uit Andrzej Zulawski’s oeuvre. Bovendien is "The Silver Globe" een vervloekte film. In 1976 werden de bijna beëindigde opnames stilgelegd door de staatcensuur. Pas in 1987 kreeg hij de kans om de film af te werken. Het resultaat is een onvoltooid meesterwerk, met enkele hiaten en nieuw gedraaide sequenties. Het geheel bevat echter meer inhoud en meer visueel waanzinnige sequenties dan pakweg drie Amerikaanse blockbusters samen. Gebaseerd op een roman van zijn grootoom Jerzy Zulawski, vertelt het verhaal -onderverdeeld in drie hoofdstukken - de stichting van een maatschappij op een desolate planeet. Het eerste deel is gefilmd op de manier van een televisiedagboek en volgt een groep kosmonauten die de aarde ontvluchten om een beter leven op te zoeken. Maar naarmate de ouderen sterven, degenereert de maatschappij. Het middendeel vertelt de tragische geschiedenis van een opstand van mensen, aangevoerd door een kosmonaut-Messias, tegen de tirannie van eigenaardige vogelcreaturen. Het hysterische oorlogsklimaat wordt verstrekt door vervormde beelden en vloeiende camerabewegingen. Het laatste deel, dat het meest geleden heeft onder het onderbreken van de opnames, draait rond een flashback naar de moeilijke tijd van de kosmonauten op aarde. Al bij al een unieke kans om dit zelden vertoond curiosum van een controversiële cineast te ontdekken.

Tijdens een oorlog wordt Jacub, een politiek gevangene, op het nippertje bevrijd door een mysterieuze Pruisische spion. De jonge man volgt, vergezel door een kloosterzuster, deze man, een ervaren gids zo blijkt, doorheen een spiraal van decadentie die zijn land en zijn familie erodeert. Volgt een snelle aaneenschakeling van psychisch shockerende beelden: de vader pleegt zelfmoord, zijn zus is slachtoffer van incest, moeder prostitueert zich, en zijn verloofde trouwt met zijn beste vriend. Jacub, overmeesterd door een duistere vervreemdende kracht, is niet in staat om het getrokken mes van zijn gids af te wijzen. Als een engel van vernieling wil hij de wereld bevrijden van het kwade door een bloederige daad van zuivering. In werkelijkheid is hij echter niets meer dan een werktuig in de handen van de duivel. Zulawski verhoogt het beklemmende en onthutsende effect door gebruik te maken van een intens acteerspel op het randje van de hysterie, een onrustige camera en een focus op de contrasterende witte sneeuw in een verwoest en kil winters landschap. Door de censuur gefnuikt, kwam de film pas in 1988 in de zalen en werd al snel weer afgevoerd onder druk van een storm van protest vanuit religieuze hoek.

Geïnspireerd door een kortverhaal van de surrealistische poëet Nezval, vertelt de film over de seksuele bewustwording van een meisje in de pubertijd. De narratieve, niet-lineaire structuur volgt het subjectieve standpunt van de heldin en herinterpreteert verschillende mythen en legendes zoals Oedipus, Faust of Sneeuwwitje. De voortdurende metamorfose van de personages onthult de dualiteit en de conflicterende aard van de mens. De fascinatie voor demonen, heksen, vampieren en corrupte priesters, ontleent Jires aan de folklore. Deze dromerige film, die twee jaar na de Praagse Lente gemaakt werd, is tevens een pamflet tegen de sovjetdominantie van de liberale Tsjechische cultuur. De klankband, het symbolische kleurenpalet en een opmerkelijk audiovisueel decor, maken van Valérie een fantastisch en onvergetelijk sprookje.

Het verhaal is gebaseerd op een roman van Karel Pecka, omwille van zijn scherpe satirische pen als een gevaar voor het regime gebrandmerkt. De plot draait om de zwerftocht van een doorsnee zakenman in de gangen van een galerij, gevangen als hij is in een soort vreemde tijd-ruimte dimensie van waaruit hij vertwijfeld probeert te ontsnappen. Zoals in een terugkerende nachtmerrie, beleeft de man dezelfde situaties steeds opnieuw en wordt hij als een magneet tot de meest uiteenlopende figuren aangetrokken: een voluptueuze floriste, een corpulente chef-kok, een nachtwaker, een klein meisje, een komische zatlap en een saaie ambtenaar. Deze surreële prent is ook een film in de film, een celluloïde afgrond van merkwaardige camerastandpunten en montagetrucks.

"The Cremator" is een buitengewone film die werd gedraaid in bijzondere omstandigheden, de Praagse Lente van 1969, toen Sovjetrussische tanks voor de poorten van de hoofdstad stonden. Het verhaal speelt zich af in het interbellum, tijdens de nationaal-socialistische bezetting van Tsjecho-Slowakije. De directeur van een crematorium, een brave, welgemanierde huisvader, raakt verblind door ambitie, de corrumperende invloed van de Nazi-ideologie en een waanidee over een betere toekomst dankzij efficiënte crematoria. Wat volgt is zo grimmig, radicaal en politiek incorrect dat de film jarenlang werd verboden door de censuur.

Expressionistische camera-effecten (beeldvervorming, vergrootglazen en extreme close-ups) accentueren de neurotische perceptie van de hoofdrolspeler. Het bewuste gebruik van komedie en uitvergrote horror wekken bij de toeschouwer zowel fascinatie als weerzin op. Het resultaat is een unieke en verontrustende kijkervaring.

Tussen 1950 en 1960 is de FAMU (Praagse filmschool) een kweekschool voor cineasten die vaak geassocieerd worden met Nouvelle Vague. Zo ook Pavel Juracek. Zijn politiek engagement in allerlei verenigingen, zijn samenwerking met Jan Schmidt (regisseur van Hotel Ozone), maken van hem favoriet doelwit van het regime. Compromisloos en radicaal als z’n werken zijn, ontsnappen ze niet aan de censuur. Het is nu pas dat zijn talent terecht erkend wordt.

Geregisseerd door Jan Schmidt naar een scenario van Pavel Jurácek, is deze film een variatie op de science fiction thematiek van de postnucleaire holocaust. Enkele jaren na een atoomoorlog, zwerven negen vrouwen te paard door de wouden van Oost-Europa, jagend op kleine dieren en wanhopig op zoek naar mannen om het voortbestaan van de menselijke soort te verzekeren. Hun aanvoerdster, de oudste van de groep, is de enige die zich het verleden kan herinneren. Op een dag ontmoet de groep een wat oudere overlevende, die misschien wel de Laatste Man op Aarde is. Hij verblijft in het Hotel Ozone en heeft enkele merkwaardige voorwerpen in zijn bezit die de vrouwen intrigeren: een televisie, een platendraaier en kranten.

Deze fantastische en absurde satire van Pavel Jurácek is één van de belangrijkste maar minst bekende werken van de Tsjechische New Wave. ëCase for a Rookie Hangman’ is een vrije bewerking van het derde deel van Jonathan Swift’s klassieker ëGullivers Reizen’. Het hoofdpersonage Lemuel Gulliver rijdt langs een verlaten weg een wild konijn dat een kostuum draagt aan. Terwijl hij het beest onderzoekt, tuimelt hij pardoes in de stad Laputa, waar hij geconfronteerd wordt met een ongewone en parallelle wereld, zoals een land waar de maand november om medische redenen afgeschaft werd, of een uitvinderschool waar iedereen stil is. Zowel een politieke utopie als sprookje, ëCase For a Rookie Hangman’ werd verboden kort na de release en betekende het voortijdige einde van de carrière van de talentvolle Jurácek.

Josef Kilian (Postava K. Podirani )

Pavel Juráceks legendarische eerste middellange speelfilm, gemaakt in samenwerking met Jan Schmidt, is één van de beste evocaties in de filmgeschiedenis van het werk van Kafka. Een man komt al zwervend door de straten van Praag een winkel tegen waar men katten voor één dag verhuurt. Hij kan de impuls niet weerstaan en huurt zo’n beestje. Een dag later, als hij de kat wil terugbrengen, merkt hij dat de winkel is verdwenen. Op zoek naar officiële hulp, raakt hij verstrikt in een onontwarbaar bureaucratisch net. Deze onthutsende aanklacht tegen elke vorm van totalitarisme is tegelijkertijd absurd en angstaanjagend.

Deze film is een bewerking van "De Onzichtbare Man" (1937), een kortverhaal van Jaroslav Havlíãek. De film begint met de aankomst van een koppel jonggehuwden in het huis van de familie van de echtgenote. Al heel snel ontdekt de man dat zijn vrouw een krankzinnige oom heeft, die denkt dat hij onzichtbaar is. Hij bespioneert iedereen, vooral zijn nichtje. Geleidelijk aan dwingt het huis zijn gegijzelden tot zelfonderzoek, complete vervreemding of seksueel incestueuze driften. Vaak beschreven als een duister gotish experimenteel werk, speelt ’The Damned House of Hajn" met noties van straffeloosheid, vrijheid, onzichtbaarheid en waanzin. De onzichtbare of irrationele man onderdrukt zijn verlangens niet want hij vreest de gevolgen niet.

De film begint als Józef aankomt in het Sanatorium, gelegen in het door oorlog verwoeste Poolse platteland, waar zijn stervende vader wordt verpleegd. Wanneer hij door de poort stapt, bevindt hij zich eensklaps in een andere tijdsdimensie waar verschillende donkere bladzijden uit de Poolse geschiedenis (hekserij en de holocaust) worden afgewisseld met persoonlijke herinneringen uit zijn in de Joodse cultuur gedrenkte kindertijd en wilde jongensdromen. De decors en de eigenaardige personages (een gekke dokter, Afrikaanse soldaten, levende poppen, hoeren van allerlei slag, gevallen aristocraten...) baden in een blauwgetint, somber en irreëel licht. In deze fantasmagorische en allegorische wereld waar uurwerken en kalenders vergeten worden en waar de eeuwen zich samenvoegen in één ruimte, leren wij Jozef kennen als een mislukte wereldverbeteraar die zich van onder het juk van zijn autoritaire vader bevrijdt, dweept met de romantische liefde en zich verzet tegen elke vorm van decadentie. Deze bewerking van een roman van Bruno Schulz, wordt beschouwd als één van Woijzieck Has’ meesterwerken. Als sleutelfiguur uit de Poolse filmgeschiedenis levert Has met "The Hour Glass Sanatorium" een verbluffend mooie en originele film af, een poëtische reflectie over verleden tijd en het onomkeerbare karakter van de dood. De film kreeg in 1973 de Speciale Prijs van de Jury op het Festival van Cannes.

Deze film is gebaseerd op een in het Frans geschreven roman van de aristocratische en erudiete Pool Jan Potocki (1761-1818). Zijn leven is al even barok als de intrige van zijn boek. De film vertelt de avonturen van een kapitein van de Waalse Garde in het Spanje van de 17de eeuw. In een mengeling van schelmenliteratuur en de wereld van duizend en één nacht, wordt het hoofdpersonage (en de kijker) meegesleurd in een duizelingwekkend labyrintische en veelgelaagde plot, vol Moorse schoonheden, kluizenaars, kabbalisten, inquisiteurs, gehangenen, adellijke dames, demonen, bezetenen en zigeuners. Gedraaid in een tijdperk waarin Hollywood op apegapen lag en de Poolse filmapparatschki de liberaaleconomische theorieën een beetje te serieus namen, wist deze prachtige film een schare nationale acteurs rond Zbiegniew Cybulsky, de plaatselijke James Dean, te verzamelen.

Met O-bi, O-ba en Ga, Ga voltooide Piotr Szulkin’s (°1950) een grimmig grappig science fiction drieluik dat begon met The War Of The Worlds ­ Next Century uit 1981. Het genre diende in het voormalige Oostblok nogal eens als vehikel om het socio-politieke systeem op de korrel te nemen. Telkens schetst Szulkin, niet zonder een flinke portie zwarte humor, een dystopisch futuristische wereld vlak voor of na een catastrofe van apocalyptische omvang. Het regime dat steevast in de plaats komt, is er één van gewelddadige onderdrukking, gecamoufleerd door de propaganda van de alsmaar machtiger wordende media. Inherent is de angst dat de technologische ontwikkeling niet leidt tot vooruitgang maar de culturele en natuurlijke orde zal vernietigen. Vele van Szulkin’s personages zijn mentaal en fysiek gedegenereerd. Vandaar ook de ietwat rare titels van zijn films, als ware het kleutertaal of onzinnig gewauwel van een dementerende bejaarde.

In O-bi, O-ba verschuilen de overlevenden van een nucleaire oorlog zich tegen de toxische atmosfeer in een enorme koepel gelegen in het hooggebergte. Om de bevolking zoet te houden, creëerden de autoriteiten de mythe van de Ark, een ruimteschip van een hogere beschaving die hen zou komen redden. Jaren later, de koepel begint serieuze barsten te vertonen. Geconfronteerd met deze desastreuze realiteit laten de gedesillusioneerde machtshebbers de controle vlotten en, hoewel al langer als fictie ontmaskerd, toch blijft het volk rotsvast geloven in de komst van de Ark.

Met het komieke Ga, Ga steekt Szulkin de draak met de spektakelmaatschappij en voorspelt hij de opkomst van het reality tv fenomeen. De 21ste eeuw. Iedereen is zo gelukkig dat niemand meer het gevaarlijke beroep van astronaut wil uitoefenen. Dan gebruikt men maar gedetineerden om het pionierswerk op te knappen. Vanuit penitentiaire ruimteschepen worden de onfortuinlijken op onontgonnen planeten gedropt met de opdracht deze te koloniseren.