> Once Upon a Time in Czechoslovakia

Il était une fois... Un pays apparu à la suite de la Révolution de Velours, un petit pays de deux peuples rassemblés dans un Eldorado socialiste, un pays avec une tradition de films autour de récits populaires, de légendes et de contes de fées. C’est d’abord via de grands maîtres de l’animation tels que Jirí Trnka et Karl Zeman, puis via des adaptations cinématographiques de prises de vue réelles que princesses et personnages fantastiques ont peuplé le grand écran. Pour sa dixième édition, l’Offscreen Film Festival présente une large rétrospective consacrée à la tradition narrative tchécoslovaque : allant des contes aux drames historiques en passant par des allégories surréalistes. Dans le cadre de cette thématique, le festival a invité deux réalisateurs qui viendront présenter leurs films en personne : Juraj Herz et Jiří Barta.
En raison de la tradition narrative vivante de l’ancienne Tchécoslovaquie, peu de genres cinématographiques furent aussi populaires que les contes. Malgré une ambiguïté souvent intrigante, ils n’étaient pas dépourvus de sous-entendus propagandistes. Dans le conte le plus populaire d’entre tous ("Three Nuts for Cinderella"), Cendrillon s’habille comme un garçon. Elle est la meilleure à l’arbalète et à l’équitation : tout à fait en ligne avec l’idéologie communiste, elle est assimilée à son opposé masculin. Loin de la morale simplifiée des contes, le festival présente aussi des récits historiques aboutis comme le chef-d’œuvre "Marketa Lazarova", souvent présenté comme le meilleur film tchécoslovaque jamais réalisé.
L’invité du festival est le Slovaque Juraj Herz (°1934), un contemporain de Jan Švankmajer, Věra Chytilová et Miloš Forman, dont les fantastiques perles cinématographiques méritent d’être remises au premier plan. "The Cremator", l’œuvre qui l’a fait entrer dans l’histoire en 1969, est au sommet de la nouvelle vague tchécoslovaque : un sinistre message annonciateur de malheur qui se moque du régime communiste puis disparait – à l’image des libertés de création dont ont joui les artistes durant le bref Printemps de Prague. Pour contourner la censure, Herz a orchestré une "fuite loin de la réalité" avec des adaptations cinématographiques singulières teintées de romantisme obscur digne de contes ("Beauty and the Beast") ou de mélodrames baroques gothiques ("Morgiana") dans lesquels il laisse s’exprimer librement sa préférence pour le grotesque et a introduit des stratégies stylistiques avant-gardistes.
Un autre invité est le réalisateur de stop-motion tchèque Jiří Barta (°1948). Barta a commencé en 1978 et est considéré comme l’une des figures emblématiques du monde de l’animation. Inspirées de la tradition esthétique de divers artistes tels que Gaudí, Kafka, Poe, Fritz Lang, les Quay Brothers et Jan Švankmajer, ses premières créations parlent d’un univers d’horreur fantastique et gothique, cependant non dépourvu d’un certain sens de l’humour noir.


Er was eens... een land dat ophield te bestaan na een Fluwelen Revolutie, een klein land van twee volkeren samengebracht in een Socialistische Heilstaat, een land met een traditie in het filmen van volksverhalen, legenden en sprookjes. Eerst via animatiegrootmeesters als Jirí Trnka en Karl Zeman, daarna ook in live-action verfilmingen, bevolkten prinsessen en fantasiefiguren het grote scherm. Het Offscreen Film Festival presenteert voor haar tiende editie een uitgebreid retrospectief rond de Tsjechoslowaakse verhaaltraditie : gaande van sprookjesfilms, over surreële allegorieën, tot historische drama’s. In het kader van deze thematiek heeft het festival twee filmmakers uitgenodigd die hun films persoonlijk komen voorstellen : Juraj Herz en Jiří Barta.

Door de levendige verhaaltraditie van voormalig Tsjechoslowakije waren weinig filmgenres er zo populair als dat van de sprookjesfilm. Ondanks een vaak intrigerende dubbelzinnigheid waren ze niet zonder propagandistische subtekst. In de populairste sprookjesfilm van allemaal (“Three Nuts for Cinderella”) verkleedt Assepoester zich weleens als jongen. Ook boogschieten en paardrijden kan ze als de beste : helemaal volgens de communistische ideologie wordt ze gelijkgesteld aan haar mannelijke tegenpool. Ver van de vereenvoudigde sprookjesmoraliteit presenteert het festival ook doorwrochte, historische verhalen, met voorop het meesterwerk “Marketa Lazarova”, vaak uitgeroepen tot ’beste Tsjechoslowaakse film ooit’.

Festivalgast is de Slovaakse Juraj Herz (°1934), een tijdgenoot van Jan Švankmajer, Věra Chytilová en Miloš Forman, wiens fantasierijke filmparels aan dringende herwaardering toe zijn. Het werk waarmee hij in 1969 de geschiedenis inging, “The Cremator”, is een absoluut hoogtepunt in het canon van de Tsjechoslowaakse New Wave : een huiveringwekkende onheilsboodschap die het communistische bewind in zijn hemd zette en derhalve verdween – samen met de creatieve vrijheden die artiesten tijdens de korte Praagse Lente genoten. Om verdere censuur te omzeilen beraamde Herz een ’vlucht uit de realiteit’ met singuliere verfilmingen vol duistere sprookjesromantiek (“Beauty and the Beast”) of barok gothic melodrama (“Morgiana”) waarin hij zijn voorliefde voor het groteske de vrije loop liet en de stijlstrategieën van de avant-garde wist binnen te loodsen.

Ook te gast is Tsjechische stop-motion filmmaker Jiří Barta (°1948). Barta is werkzaam vanaf 1978 en wordt gezien als een van de belangrijkste figuren in de animatiewereld. Geïnspireerd door de esthetische traditie van uiteenlopende artiesten als Gaudí, Kafka, Poe, Fritz Lang, de Quay Brothers en Jan Švankmajer spreken zijn vroege creaties van een fantastisch gothic horror-universum, evenwel niet gespeend van een donker gevoel voor humor.


The Junk Shop Sberné surovosti
The Junk Shop Sberné surovosti
Beaty and the Beast Panna a netvor

Un vendeur au bord de la faillite perd ses marchandises et ses précieux bijoux. Il les retrouve sur le domaine de "Netvor", un être entre l’homme et l’oiseau. Le marchand y est très bien accueilli mais au moment où il cueille une rose sans y penser, il est brusquement menacé. Pour racheter la faute de son père, la belle Julie, sa fille préférée, va se sacrifier en devenant la compagne du monstre.
Cette interprétation par Herz du célèbre conte "La belle et la bête" est aussi onirique et picturale que la version française de Jean Cocteau, mais bien plus inquiétante. Herz lui-même disait qu’il avait accepté de faire le film car il pourrait y placer un ou deux scènes d’horreur. Il s’est tout particulièrement attaché au combat intérieur du monstre qu’il suit partout jusque dans les moindres recoins du château.

+ The Junk Shop [Sberné surovosti]

Juraj Herz, 1965, CZ, 35mm, vo cs st fr, 31'

09.03 > 19:00
Beaty and the Beast Panna a netvor

Een koopman op het randje van een faillissement verliest zijn waren en kostbare juwelen. Hij vindt ze terug op het domein van ’Netvor’, een vreemdsoortig wezen tussen mens en vogel. De handelaar krijgt er een gastvrije ontvangst maar wanneer hij onnadenkend een roos uit de tuin plukt, wordt hij plots bedreigd. Om de schuld van haar vader in te lossen, offert de mooie Julie, zijn lievelingsdochter, zich op om de bijzit van het monster te worden. Herz’s interpretatie van het bekende sprookje van "La belle et la bête" is even dromerig en schilderachtig als de versie van de Franse filmregisseur Jean Cocteau maar een stuk huiveringwekkender. Naar eigen zeggen aanvaardde hij deze opdrachtfilm omdat hij hierin wel ’een horrorscène of twee’ in kwijt zou kunnen. Speciale aandacht gaat uit naar de innerlijke strijd van het monster, die Herz in beeld brengt met een camera die hem op de hielen zit en volgt tot in de kleinste hoekjes van het kasteel.

+ The Junk Shop [Sberné surovosti]

Juraj Herz, 1965, CZ, 35mm, vo cs st fr, 31'

09.03 > 19:00
Morgiana

Opulent, imposant et baroque. Ayant encore bien en mémoire la censure du film "The Cremator" et inquiété par d’autres censures, Herz choisit en 1972 de situer son film dans un passé lointain, surtout moins teinté politiquement. L’un de ses projets, le grandiloquent "Morgiana", était basé sur le roman "Jessie a Morgiana" de l’auteur de contes russe Alexander Grin. Initialement, Herz voulait concevoir son film en deux volets, celui-ci aurait donc été deux fois plus long et aurait dévoilé les sœurs comme étant deux facettes de la même personnalité malade. Mais il s’est vu contraint de raccourcir l’histoire malgré son choix du mélodrame, un genre "sûr". Ce qu’il en reste n’en est pas moins impressionnant. Un délicieux récit schizophrène empreint d’une symbolique décadente que tout grand amateur de gothique saura apprécier. Un double rôle a été gardé pour l’actrice principale, à la fois comme belle femme victorienne fragile et comme femme fatale impitoyable.

12.03 > 19:00
Morgiana

Opulent, overweldigend en barok. Met de ban op "The Cremator" nog vers in het geheugen en beducht voor verdere censuuringrepen, koos Herz anno 1972 voor werk dat zich afspeelde in een ver verleden dat vooral minder politiek gekleurd was. Eén van die projecten, het bombastische "Morgiana", was gebaseerd op de roman "Jessie a Morgiana" van de Russische sprookjesnovelist Alexander Grin. Oorspronkelijk bedoeld als een tweeluik dat tweemaal zo lang zou zijn en de zusjes in het verhaal zou onthullen als twee zijden van dezelfde zieke persoonlijkheid, zag Herz zich ondanks zijn keuze voor het ‘veilige’ genre van het melodrama toch genoodzaakt het verhaal in te korten. Wat overblijft is daarom niet minder indrukwekkend. Een verrukkelijk schizofrene vertelling die bol staat van decadente symboliek en elke Gothic-fanaat zal weten te bekoren. Voor de hoofdactrice werd een uitdagende dubbelrol weggelegd als fragiele Victoriaanse schone én genadeloze femme fatale.

12.03 > 19:00
Passage Pasáž

C’est une journée pluvieuse particulièrement difficile pour l’homme d’affaires Michail Forman. Il est d’abord témoin d’un accident de la circulation, puis perd toute notion du temps et de la réalité dans un centre commercial où il se rendait simplement pour chercher un petit cadeau à l’occasion de son dixième anniversaire de mariage. Il y rencontre toute une série de personnages bizarres : une fleuriste lascive qui fait l’amour avec ses clients jusqu’à ce qu’ils s’effondrent, un concierge qui lui dérobe ses documents, une équipe de télévision et même un ancien rival qui courait après sa femme à l’époque et qu’il croyait mort. S’agit-il de fantasmes ou y a-t-il autre chose ? Et comment Michail pourra-t-il s’extraire de cet absurde huis-clos où toute tentative d’échappatoire semble perdue d’avance ? Deuxième film préféré de Herz parmi son répertoire, ce carrousel kafkaïen est sans conteste une expérience visuelle déroutante et intrigante.

12.03 > 21:30
Passage Pasáž

Het is een regenachtige dag waarop zakenman Michail Forman het bijzonder zwaar te verduren krijgt. Eerst is hij getuige van een auto-ongeluk, en daarna verliest hij alle besef van tijd en werkelijkheid in een winkelcentrum waar hij gewoon op zoek ging naar een cadeautje ter ere van zijn tiende huwelijksverjaardag. Hij ontmoet er een reeks bizarre personages : een wulpse bloemenverkoopster die de liefde met haar klanten bedrijft tot ze erbij neervallen, een conciërge die hem zijn documenten ontvreemdt, een tv-crew, en ja, zelfs een oude rivaal die ooit zijn vrouw achternazat en hij dood waande. Zijn het hersenspinsels die hij hier tegen het lijf loopt, of is er meer aan de hand ? En hoe zal Michail zich in godsnaam onttrekken uit deze absurde huis clos waar elke poging tot ontsnappen bij voorbaat gedoemd lijkt ? Deze Kafkaiaanse mallemolen vormt gegarandeerd een verwarrende maar intrigerende kijkervaring en wordt door Herz zijn op-één-na favoriete film uit zijn eigen repertoire genoemd.

12.03 > 21:30
Three Nuts for Cinderella Tři oříšky pro Popelku

Dans de lointaines terres, une jeune femme brosse les cendres dans le grenier d’un manoir sous le joug d’une belle mère exécrable. Son père était le seigneur du château, il est mort ; elle est aimable mais n’est jamais considérée ; et le couple royal se balade non loin pour organiser un bal et marier leur prince prétentieux. Bref, c’est Cendrillon. Sauf que dans cette mouture tchèque hyper-populaire en ces terres, gentillesse et charme ne sont pas ses seuls atouts !
Vive, appelée par les bois, et désintéressé par les tâches ménagères, elle s’échappe régulièrement des cimes du château et finit par humilier le prince adulescent et ses suivants, à cheval, dans les arbres ou armée d’une arbalète. Jusqu’aux derniers instants du film c’est elle et elle seule - enfin, bien aidée par ses trois noisettes magiques - qui prend les décisions. Version féministe de Cendrillon aux allures de "Peau d’âne", "Three Nuts for Cinderella" est un classique du cinéma populaire des pays de l’est dont la fraîcheur réjouit.

12.03 > 15:30
Three Nuts for Cinderella Tři oříšky pro Popelku

Op een plaats hier ver vandaan veegt een jonge vrouw het stof op de zolder van een landhuis. Nu haar vader is overleden wordt ze mishandeld en bespot door haar stiefzussen en een vreselijke stiefmoeder. Ondertussen plannen de koning en koningin een bal om een partner te vinden voor hun pretentieuze prins. Kortom : het gaat hier om Assepoester. Alleen zijn in deze zeer populaire Tsjechische versie lieflijkheid en charme niet haar enige troeven !
Ze is levendig, vertoeft graag in de bossen en interesseert zich niet in het huishouden. Soms kan ze thuis ontsnappen om te paard, in de bomen of gewapend met een kruisboog de prins-adolescent en zijn gevolg te pesten. Tot op het einde van de film is het zij en zij alleen – alhoewel, goed geholpen door drie magische hazelnoten - die het roer in handen heeft. Deze opvallend frisse, feministische versie van Assepoester met de allure van "Peau d’âne" is een absolute klassieker van de populaire cinema van Oost-Europa.

12.03 > 15:30
Marketa Lazarovà

Par un rude hiver médiéval, une caravane saxe traverse les vastes étendues tchécoslovaques enneigées. Sur sa route, un homme manifestement dépourvu de bon sens et de son bras gauche erre misérablement. Cet homme, fils du seigneur local, mène pourtant l’embuscade fatale qui verra ces cavaliers tomber comme des mouches et fera émerger une querelle inter-clanique, conflit avant tout prétexte à une évocation épique de clashs fondamentaux entre Paganisme et Christianisme, règne animal et genre humain, attirance et brutalité...
Dans ce chef d’œuvre du cinéma tchécoslovaque, František Vláčil a pour ambition de recréer les textures et philosophies d’un Moyen Âge non daté, depuis les moindres gestes du quotidien jusqu’à l’invocation d’un Paganisme lumineux, brutal, à la sauvage sensualité. Grand tante de "Hard To Be a God", "Marketa Lazarovà" est un film d’une telle envergure - il a été élu plus grand film tchèque du XXme siècle - qu’il serait dommage de le rater sur notre écran Scope !

19.03 > 20:00
Marketa Lazarovà

Tijdens een harde middeleeuwse winter trekt een karavaan Saksen door de uitgestrekte besneeuwde Tsjechische vlaktes. Onderweg ontmoeten ze een duidelijk verwarde eenarmige man. Deze man is de zoon van de lokale landheer en leidt de fatale hinderlaag waarin deze cavaliers als vliegen zullen vallen. Het is de aanzet tot een gevecht tussen clans, een voorwendsel om op epische wijze de fundamentele clash op te roepen tussen heidendom en christendom, dierenrijk en mensdom, affiniteit en brutaliteit. In dit meesterwerk van de Tsjechische cinema streeft František Vláčil ernaar om de sfeer en filosofie van de middeleeuwen in beeld te brengen, van de kleinste alledaagse gestes tot de evocatie van een vurig heidendom, brutaal en wild sensueel. Een duidelijke voorloper van "Hard To Be a God" en een van de grootste Tsjechische klassiekers : het zou uitermate zonde zijn om deze te missen op het grote scherm.

19.03 > 20:00
The Club of the Laid Off Klub odlozenych
The Club of the Laid Off Klub odlozenych
The Last Theft Poslední lup
The Last Theft Poslední lup
Yuki Onna Sněžná žena – 雪女
Yuki Onna Sněžná žena – 雪女
The Pied Piper Krysar

Les habitants de Hamelin sont obsédés par l’argent et les biens matériels. Ils se disputent les prix sur le marché, tandis qu’à la maison ils cachent scrupuleusement leur argent sous leur matelas. Un jour, la ville doit faire face à une invasion de rats qui s’attaquent non seulement à la nourriture, mais aussi aux bijoux et aux pièces de monnaie. Désespérés, les habitants font appel à un mystérieux chasseur de rats. Au son de sa flûte, il attire les rats loin de la ville. Mais les habitants refusent de payer le joueur de flûte pour son travail… Barta marque cet ancien conte populaire d’une forte critique anti-matérialiste et donne aussi à ce film un style unique.
Comme une interprétation de l’expressionnisme allemand, il teinte la ville de perspectives dynamiques pour en faire un tableau expressionniste. Les habitants deviennent des créatures cubistes inhumaines qui utilisent un charabia acerbe. Un chef-d’œuvre de film d’animation présenté en personne par le réalisateur Jirí Barta.

+ The Club of the Laid Off [Klub odlozenych]

Jiří Barta, 1989, CZ, 35mm, sans dial, , 25'

+ The Last Theft [Poslední lup]

Jiří Barta, 1987, CZ, HD, sans dial, , 21'

+ Yuki Onna [Sněžná žena – 雪女]

Jiří Barta, 2013, CZ, HD, sans dial, , 14'

19.03 > 17:30
The Pied Piper Krysar

De stadsbewoners van Hamelen zijn geobsedeerd door geld en bezit. Ze bekvechten om de prijzen op de markt, terwijl ze thuis hun geld angstvallig verborgen houden onder de matras. Wanneer de stad af te rekenen krijgt met een rattenplaag, hebben de dikke knaagdieren het niet enkel op voedsel gemunt, maar gaan ook met sieraden en muntstukken aan de haal. De wanhopige bewoners roepen de hulp in van een mysterieuze rattenvanger. Met de muziek van zijn fluit lokt hij de ratten weg van de stad. Maar dan weigert men de fluitspeler te betalen voor zijn werk... Barta voorziet het oude volksverhaal niet enkel van een sterk anti-materialistische kritiek, de film is ook uniek gestileerd. Als een interpretatie van het Duitse expressionisme verwringt hij de stad met dynamisch gekantelde perspectieven tot een expressionistisch tableau, de bewoners tot kubistische, onmenselijke creaturen die er een scherp brabbeltaaltje uitslaan. Een duister meesterwerk van poppenanimatie.

+ The Club of the Laid Off [Klub odlozenych]

Jiří Barta, 1989, CZ, 35mm, sans dial, , 25'

+ The Last Theft [Poslední lup]

Jiří Barta, 1987, CZ, HD, sans dial, , 21'

+ Yuki Onna [Sněžná žena – 雪女]

Jiří Barta, 2013, CZ, HD, sans dial, , 14'

Persoonlijk voorgesteld door regisseur Jirí Barta

19.03 > 17:30
http://www.nova-cinema.org/spip.php?page=print&id_rubrique=2216